منتشر شده در ۲۲ تیر ۱۳۹۷
Print Friendly, PDF & Email

شرح حدیث عنوان بصری – قسمت دوازدهم

«افراط و تفریط در توکل و مجاهده»

هر عاملی که در صعود انسان به قله‌های کمال نقشی تعیین‌کننده تر و اصلی‌تر داشته باشد، باید مورد دقت و توجه ویژه ای قرار بگیرد تا سالک بتوانند بهرهٔ صحیح و کاملی از آن ببرد. در صورت بی‌توجهی به آفت‌ها و آسیب‌های آن، همین عوامل مانع ترقّی و کمال سالک می‌شود.
چنان‌که نوع نگرش انسان به توکل و افراط و تفریط در آن، موجب انحراف بسیاری از سالکان راه گردیده‌است. انسان‌هایی که بدون هیچ گونه تلاشی، تنها با تکیه بر توکل، منتظر جوشش فیوضات الهی هستند، در اشتباه اند؛ زیرا قرآن کریم فرموده‌است:
«وَ الَّذِینَ جَـهَدُواْ فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا»
و کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به یقین راه‌های خود را بر آنان می‌نماییم.

گرچه وصالش نه به کوشش دهند
آن قدر ای دل! که توانی بکوش

در امور دنیایی نیز این گونه است امام صادق (علیه السّلام) می‌فرماید: «عده ای از اصحاب رسول خدا (صلّی اللّه علیه وآله و سلّم) زمانی که آیهٔ «وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»؛ (و هر کس برخدا اعتماد کند او برای وی بس است) نازل شد، درهای (خانه را به جهت بی‌کاری) بستند و به عبادت روی آوردند و گفتند: ما کفایت شدیم! خبر به پیامبر (صلّی اللّه علیه وآله وسلّم) رسید، حضرت عدّه ای را نزد ایشان فرستاد و فرمود: چه چیزی شما را بر این کار وادار کرد؟ گفتند: یا رسول اللّه! رزق‌ها ضمانت شده‌است، لذا به عبادت روی آوردیم. حضرت فرمود: کسی که این گونه باشد، دعایش استجابت نمی‌شود، برشما باد به خواستن.»

و نیز کسانی هم که بدون توجه به این عامل، تنها بر سعی خود تکیه نموده‌اند، بیهوده درتلاش اند. زیرا امیرمؤمنان علی (علیه السّلام) می‌فرماید:
«ایّاک و الثقه بنفسک فانّ ذلک من اکبر مصائد الشیطان.»

بپرهیز از این که به خودت مطمئن باشی؛ زیرا این امر، از بزرگ‌ترین دام‌های شیطان است.

به جدّ و جَهد چو کاری نمی‌رود از پیش
به کردگار رها کرده، به مصالحِ خویش

راه صحیح آن است که انسان جایگاه هر یک از عوامل تأثیرگذار در طریق سلوک را شناخته و از هرکدام به میزان اثرگذاری آن در طریق کمال خود بهره جوید؛ چنان‌که پیامبر اکرم (صلّی اللّه علیه وآله وسلّم) از جبریل (علیه السّلام) در مورد توکل پرسید: او عرض کرد: علم به این که مخلوق نه ضرر می‌زند و نه سود می‌دهد، عطا و منعی ندارد و اظهار یأس از مردم و هنگامی که بنده این گونه بود، برای کسی جز خدا عمل نکند و جز به خدا امید نداشته و از غیر او نمی‌ترسد و در کسی جز خدا طمع ندارد، پس توکل این است.»
یعنی با این که شخص، تمامی فعالیت‌های ظاهری اش را انجام داده و روابط اجتماعی اش را برقرار می‌کند، لکن قلبش به مبدأ مستقل و لایزال الهی توجه و ایمان دارد و اثر واقعی را از او می‌خواهد و از این جهت، برای غیر او کاری انجام نمی‌دهد.

مطالب مرتبط

دیدگاه های کاربران